نگاهی به مختصات هلال شوال 1433 در روز شنبه 28 امرداد 1391 مصادف با 29 رمضان 1433 ، هر کارشناسی را بر آن میدارد که اعلام کند شانسی برای رویت این هلال مقارن غروب خورشید و بخصوص پس از آن وجود ندارد و رصد هلال را میبایست پیش از کم شدن ارتفاع ماه و غروب خورشید ( رویت در روز ) انجام داد. بررسی این مختصات نشان میدهد که بعنوان مثال در اصفهان :


- هلال ماه در ساعت 13:32 بعد از ظهر به بیشترین ارتفاع خود از افق رسیده و در این وضعیت جدائی زاویه ای آن از خورشید حدود 10.6 درجه  است.

- هلال ماه در ساعت 15:54 دقیقه در ارتفاعی برابر با خورشید قرار گرفته و در این وضعیت جدائی زاویه ای آن از خورشید حدود 11.4 درجه است.

- هلال ماه در زمان غروب خورشید حدود 1.73 درجه در بالای افق قرار داشته و مکث آن حدود 11 دقیقه است. جدائی زاویه ای ماه و خورشید در این زمان حدود 13 درجه است.

مقایسه ی مختصات هلال در ساعات 13:32 و 15:54 با رکوردهای رویت در روز قبلی نشان میدهد که چنانچه از نظر شرایط جوی مشکلی نداشته باشیم ، رویت هلال مذکور در روز قطعی خواهد بود. از سوی دیگر ارتفاع کم هلال در لحظه ی غروب خورشید ، مکث کوتاه آن را رقم میزند. جالب است بدانید که در این زمان حدود 23 ساعت و 20 دقیقه از مقارنه ماه نو سپری شده است اما عرض دایرة البروجی جنوبی ماه ، به آن اجازه نمیدهد که علیرغم این مدت طولانی که از مقارنه گذشته ، ارتفاع قابلی از افق پیدا کرده باشد. در ظاهر امر ، شانسی برای رویت هلال پس از غروب خورشید وجود ندارد اما بازخوانی گزارش رصدهای گذشته باعث میشود به این نتیجه برسیم که احتمال رویت هلال شوال با چشم مسلح ، مقارن غروب خورشید و حتی پس از آن وجود داشته و ارزش علمی رویت این هلال ، نه در رویت روزانه ی آن بلکه در رویت مقارن غروب خورشید و پس از آن نهفته است.

دوستان بعضا" از بنده میپرسند آیا رکوردی بنامم هست یا نه؟ در پاسخ باید عرض کنم که رکورددار بودن هم برای شخص رصدگر افتخار است و هم برای کشور او. مثال روشن این مصداق نیز استاد ارجمند جناب آقای مهندس میر سعید است که با رصد تاریخی خود ، نام خویش و نام ایران عزیز را در دفتر تاریخ رویت هلال جهان جاودانه کرد. اما تمام موضوع رویت هلال در رکوردشکنی خلاصه نمیشود. شاید دهها سال طول بکشد تا رکوردی جابجا شود. آیا باید چراغ رویت هلال در فاصله ی زمانی بین رکوردشکنیها خاموش شود؟

در عرصه ی رویت هلال میتوان به فعالیتهای مختلف تئوری و عملی پرداخت که هر یک در جای خود دارای ارزش و اعتبار ویژه ای بوده و به رشد دانش ما از چگونگی رویت پذیری هلال کمک میکند. یکی از این فعالیتها ، آزمایش معیارهای رویت پذیری هلال است. معیارها بر اساس مدلهای مختلف ، پیش بینی میکنند که هلال ماه در چه نقاطی و به چه صورتی قابلیت رویت پیدا میکند. رصدگران میتوانند با مستقر شدن در محلهایی که رویت پذیری هلال بر اساس این مدلها ممکن و یا ناممکن است ، ضمن انجام یک فعالیت ارزشمند علمی ، به ارائه کنندگان معیارها کمک نمایند تا مدلهای خود را اصلاح کرده و پیش بینیهای دقیقتری در مورد رویت پذیری هلال ارائه دهند. یکی از رصدهای گذشته ی بنده که دقیقا" با همین هدف انجام شده ، رصد هلال ذیقعده 1426 در منطقه فریدن ( روستای هلاغره ) است.

کم بودن داده های رصدی مشابه با هلال ذیقعده 1426 باعث شده بود کارشناسان شانس اندکی برای رویت پذیری این هلال در ایران قائل باشند اما اعتقاد بنده این بود که این هلال حتی در تهران نیز با ابزار قابل رویت است. نتایج این رصد مهم باعث شد تا کارشناسان از این داده ی مهم ، در بهبود مدلهای پیش بینی رویت پذیری هلال استفاده نمایند. مهمترین نکات قابل توجه در رویت هلال ذیقعده 1426 عبارتند از :

- رویت هلال در فاصله زمانی 7 دقیقه و 40 ثانیه پس از غروب ظاهری ( کمتر از 4 دقیقه پس از غروب حقیقی ) خورشید

- سهولت رویت شدن هلال با دوربینهای 100*25 ، 80*15 ، 70*15 و 60*20

- وجود شرایط استثنائی جوی و انجام رصد در ماه پایانی پاییز

- تداوم رصد و رویت تا پایین رفتن کامل لبه ی باریک هلال در پشت کوهها

حال مقایسه ای میکنیم بین مختصات هلال ذیقعده 1426 در منطقه هلاغره با مختصات هلال شوال 1433 در 9 نقطه ی شاخص کشور. این مختصات در دستگاه مختصات مکان مرکزی و با در نظر گرفتن اثر شکست نور در جو و برای زمان غروب خورشید انجام شده است :

  

 

جدائی زاویه ای

ارتفاع هلال

ضخامت هلال

مدت مکث

فاصله زمین تا ماه

هلاغره

12.795

3.791

0.40

27m 19s

371001

مشهد

12.865

0.847

0.40

06m 29s

378288

تهران

13.103

1.112

0.41

07m 56s

378213

تبریز

13.336

0.703

0.43

05m 47s

378156

بیرجند

12.780

1.536

0.39

09m 59s

378296

اصفهان

13.011

1.731

0.41

10m 59s

378225

کرمانشاه

13.203

1.465

0.42

09m 45s

378176

زاهدان

12.638

2.185

0.38

12m 56s

378322

بندرعباس

12.723

2.748

0.39

15m 26s

378285

شیراز

12.903

2.339

0.40

13m 44s

378243

پرسشی که مطرح میشود این است بر اساس مقایسه فوق و در صورت وجود شرایط یکسان جوی ( از نظر فقدان گرد و غبار و رطوبت ) و استقرار در نقاط مرتفع و نیز بهره بردن از ابزار قدرتمندی مثل دوربین های 120*20 و یا 150*40 نمیتوان انتظار داشت رویت شدن هلال در دقایقی پیش از غروب و تداوم رصد آن تا پس از غروب خورشید محتمل باشد؟ به نظر اینجانب نه تنها این احتمال وجود دارد بلکه درصد این احتمال به مرزهای اطمینان بسیار نزدیک است.

نقشه ی پیوست وضعیت ارتفاع هلال ماه را در غروب خورشید شنبه 29 رمضان نشان میدهد ( نام جعلی که برای خلیج همیشه فارس بکار گرفته اند را حذف کردم ) . دو خط قرمز رنگ ، نقشه ی خوش نقش ایران عزیز را به سه قسمت تقسیم میکند. در نقاط بالاتر از خط قرمز شمالی ، هلال ماه در زمان غروب خورشید کمتر از 1 درجه ارتفاع دارد. در نقاط بین دو خط قرمز ، ارتفاع ماه در زمان غروب خورشید بین 1 تا 2 درجه است و در نقاط پایین تر از خط جنوبی ، ارتفاع ماه در زمان غروب خورشید بین 2 تا 3 درجه است.

به نظر اینجانب در صورت استقرار رصدگران در ارتفاعاتی مانند کوه گنو ( بندرعباس ) ، خرمن کوه ( فسا ) ، شیرکوه ( یزد ) ، مارشینان ( اصفهان ) و ارتفاعات استان مرکزی و در صورت پاک شدن آسمان از غباری که طی هفته ی آینده  آسمان ایران را آلوده خواهد کرد ، اخبار جذاب و در خور توجهی از رصدگران پر تلاش هلال دریافت خواهیم کرد. بی تردید داده های بدست آمده از این رصدها ( چه رویت شدن و چه رویت نشدن هلال ) اهمیت علمی فوق العاده ای خواهند داشت. از این مجموعه داده ، آن دسته که مربوط به رویت شدن هلال باشد تحت هر شرایطی ارزشمند است اما داده های عدم رویت هلال زمانی مهم خواهند بود که شرایط جوی رصدگران مناسب بوده باشد ( تا بتوان عدم رویت هلال را به ضعیف بودن پارامترهای هلال نسبت داد و نه چیز دیگر ). بدیهی است استفاده از ابزار مناسب ، تبحر رصدگران در بکار بردن ابزار و نیز دارا بودن تجربه ی رصدی مناسب از جمله شروط لازم برای هر برنامه ی رصدی خاص است.