زمان طلوع و غروب خورشید برای یک مکان ثابت ، در طول سال تغییر میکند. این تغییر ، بدلیل انحراف محور دوران کره زمین نسبت به صفحه دایرةالبروجی است. برای ما که در نیمکره شمالی کره ی زمین هستیم ، از ابتدای زمستان تا ابتدای تابستان ، طول روز ( فاصله ی زمانی بین طلوع تا غروب خورشید ) بتدریج زیاد شده و در نتیجه طلوع خورشید ، هر روز اندکی زودتر از روز قبل و غروب خورشید اندکی دیرتر روی میدهد. از اول تابستان تا اول زمستان هم این موضوع برعکس میشود. تا بحال تصور میکردم این تغییر زمان طلوع و غروب خورشید نباید بر روی زمان ترانزیت خورشید ( قرار گرفتن مرکز خورشید بر روی نصف النهار ناظر ) تاثیر داشته باشد. امروز توجهم به این نکته جلب شد که در اصفهان ، زمان اذان ظهر ( زمان ترانزیت خورشید ) نسبت به چند ماه قبل تغییر کرده است. دست به محاسبه شدم تا ببینم علت چیست.

 

در نرم افزار Moon Calculator ، اثر شکست نور در جو را حذف کرده و زمان طلوع و غروب خورشید را برای اصفهان در یک روز خاص ( اول فروردین ) بدست آوردم. تفاضل این دو زمان برابر خواهد بود با طول روز در اصفهان. نصف طول روز را به زمان طلوع خورشید اضافه کردم ؛ نتیجه زمان ترانزیت خورشید بود ( این زمان را در نرم افزار کنترل کردم و مشخص شد در این زمان خورشید در بیشترین ارتفاع از افق قرار دارد ). همین کار را برای روزهای دوم ، سوم و چهارم فروردین هم انجام دادم. با اینکار به وضوح مشخص شد که زمان ترانزیت خورشید ثابت نبوده و در حال تغییر است. زمانهای بدست آمده برای ترانزیت عبارت بودند از :

اول فروردین : در ساعت 12:11:06

دوم فروردین : در ساعت 12:10:48

سوم فروردین : در ساعت 12:10:31

چهارم فروردین : در ساعت 12:10:12

جالب است که وقت شرعی اذان ظهر اصفهان که در تقویم قدس سال 1371 نوشته شده ( و منطقا" در سالهای مختلف نباید تغییر کند ) با زمان محاسباتی بنده 1 دقیقه در هر روز اختلاف دارد.

 

سوال : چرا زمان ترانزیت خورشید در حال تغییر است؟

 

برای پیدا کردن پاسخ این پرسش ، یکی از مفروضات اولیه ام را آزمایش کردم. تاکنون فرض من بر این بود که وقتی از اول زمستان تا اول تابستان طول روز در حال افزایش است ، مدت این افزایش ( نسبت به روز قبل ) به تساوی بین طلوع و غروب خورشید تقسیم میشود ( یعنی به همان اندازه ی زمانی که طلوع خورشید زودتر روی میدهد ، غروب خورشید هم به همان اندازه دیرتر اتفاق می افتد ). اما آزمایش این فرض چیزی دیگری را نشان میداد.

 

در روز دوم فروردین ، طلوع خورشید 79 ثانیه زودتر و غروب خورشید 43 ثانیه دیرتر از اوقات مشابه اول فروردین روی میداد

در روز سوم فروردین ، طلوع خورشید 78 ثانیه زودتر و غروب خورشید 43 ثانیه دیرتر از اوقات مشابه دوم فروردین روی میداد

در روز چهارم فروردین ، طلوع خورشید 79 ثانیه زودتر و غروب خورشید 42 ثانیه دیرتر از اوقات سوم فروردین روی میداد

 

اگر تفاوت زمان طلوع و غروب خورشید مربوط به هر روز را تقسیم بر 2 کرده و از زمان ترانزیت روز قبل کم کنیم ، زمان ترانزیت روز بعد بدست می آید

مثال : برای روز دوم فروردین

 36=43-79

18=2/36

حال اگر 18 ثانیه از زمان ترانزیت خورشید در روز اول فروردین کم کنیم ، زمان ترانزیت آن در روز دوم فروردین بدست می آید.

 

حال سوال اولیه تغییر کرده و باید پرسید : چه عاملی باعث میگردد در افزایش طول روز ( و یا کاهش آن ) ، مدت زمان اضافه شده ( و یا کم شده ) روزانه ، بتساوی بین طلوع و غروب خورشید تقسیم نشود؟